Czy to koniec pozornych postępowań karnych?
Zwieńczenie instrumentalnej praktyki urzędów skarbowych w zakresie zawieszania biegu terminu przedawnienia przewiduje rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz niektórych innych ustaw. Nowelizacja przewiduje uchylenie art. 70 § 6 pkt. 1) ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa, który stanowi, że:
Bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu, z dniem wszczęcia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, o którym podatnik został zawiadomiony, jeżeli podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia wiąże się z niewykonaniem tego zobowiązania.
Art. 70 § 6 pkt. 1) jest często stosowany przez inicjowanie postępowań przygotowawczych na kilka miesięcy, tygodni, a nawet dni tuż przed upływem pięcioletniego terminu przedawnienia. Praktyka organów podatkowych jest często nakierowana wyłącznie na zawieszenie biegu tego terminu, a nie na rzeczywiste ściganie przestępczości gospodarczej.
Dla przedsiębiorców, którzy najczęściej są adresatami działań urzędów skarbowych oznacza to stan niepewności i brak poczucia bezpieczeństwa obrotu gospodarczego. Wynika to z faktu, że przedstawione stosowanie przepisu procedury podatkowej pozwala administracji skarbowej w nieskończoność weryfikować podatnika.
Projektowana zmiana ma na celu ukrócić instrumentalne przerywanie biegu przedawnienia.
Jakie konkretnie przepisy zostaną uchylone w ramach zapowiadanej nowelizacji?
W ramach przygotowywanej nowelizacji uchylone zostaną przede wszystkim dwa kluczowe przepisy, wspomniany art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, ale również art. 44 § 2 ustawy z dnia 10 września 1999 r. Kodeks Karny Skarbowy (KKS). O ile modyfikacja pierwszego przepisu spotyka się z uznaniem specjalistów z zakresu prawa podatkowego i przedsiębiorców, tak druga z wymienionych regulacji rodzi uzasadnione obawy obu grup. Art. 44 § 2 KKS przewiduje, że:
Karalność przestępstwa skarbowego ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynęło lat 10, gdy czyn stanowi przestępstwo skarbowe zagrożone karą pozbawienia wolności przekraczającą 3 lata.
Symetria zmian przepisów prowadzi do wniosku, że nowelizacja zmieni podejście do odpowiedzialności karnoskarbowej oraz samej istoty przedawnienia zobowiązań podatkowych. Z jednej strony znosi możliwość instrumentalnego przerywania biegu terminu przedawnienia, z drugiej – umożliwia pociągnięcie podatnika do odpowiedzialności karnej skarbowej, nawet po przedawnieniu.
Dodatkowo rządowy projekt wprowadza rewolucyjne rozwiązanie w postaci dodania do KKS art. 15 § 1a, który zakłada, że pomimo przedawnienia samej należności publicznoprawnej związanej z czynem zabronionym, sprawca nadal będzie miał bezwzględny obowiązek uiszczenia swoistej równowartości pieniężnej tej należności.
Jaki jest cel nowelizacji?
Ministerstwo Finansów uzasadnia to historyczne oddzielenie koniecznością zapewnienia spójności całego systemu prawnego oraz chęcią uniknięcia sytuacji, w której najpoważniejsi przestępcy skarbowi unikaliby odpowiedzialności z powodu zbyt szybkiego upływu czasu.
Logika ministerstwa opiera się na prostym rachunku matematycznym i prawnym zarazem. Podstawowy termin przedawnienia standardowego zobowiązania podatkowego wynosi 5 lat, podczas gdy termin przedawnienia dla przestępstw o wysokiej szkodliwości społecznej to 10 lat.
Zdaniem ustawodawcy, gdyby usunąć jedynie możliwość zawieszania biegu terminu na podstawie ordynacji podatkowej, pozostawiając mechanizm z kodeksu karnego skarbowego, doszłoby do absurdalnego z punktu widzenia fiskusa skrócenia okresu ścigania mafii VAT czy organizatorów karuzel podatkowych do zaledwie pięciu lat. Rozdzielenie tych dwóch reżimów sprawia, że przedawnienie samej kwoty podatku nie będzie już w żaden sposób blokować pracy prokuratorów i organów ścigania w sprawach o oszustwa.
Jak organizacje zrzeszające przedsiębiorców i prawników oceniają proponowane rozwiązania?
Organizacje zrzeszające przedsiębiorców oraz profesjonalnych pełnomocników prawnych oceniają proponowane rozwiązania w sposób wysoce krytyczny, zarzucając im merytoryczną wadliwość oraz realne ryzyko naruszenia podstawowych gwarancji konstytucyjnych obywateli. Naczelna Rada Adwokacka (NRA), Krajowa Rada Doradców Podatkowych (KRDP) i Konfederacja Lewiatan twierdzą, że uchylenie powiązań między przedawnieniem podatkowym a karnym zniszczy pewność prawa, stanowiącą fundament demokratycznego państwa prawnego.
Nowe przepisy tylnymi drzwiami zmuszą podatników do płacenia przedawnionych podatków w ramach toczących się postępowań karnych. Poza tym istnieje obawa, że, akt oskarżenia stanie się w praktyce zamiennikiem niedającej się już wydać decyzji podatkowej.
Brak spójności w zmianie przepisów może wygenerować chaos w orzecznictwie, a wprowadzony obowiązek zwrotu równowartości uszczuplonej należności skutecznie zablokuje możliwość korzystania z tak popularnych trybów konsensualnych, jak dobrowolne poddanie się odpowiedzialności czy instytucja warunkowego umorzenia prowadzonego postępowania.
Kiedy nowe regulacje wejdą w życie?
Nowe regulacje mają wejść w życie 1 października 2026 roku.
Jak długo podatnik będzie zagrożony karą?
Standardowa karalność przestępstwa wynosi odpowiednio 5 lat w przypadku czynów zagrożonych grzywną, ograniczeniem wolności lub pozbawieniem wolności do lat 3, oraz 10 lat dla czynów zagrożonych karą więzienia powyżej 3 lat.
Prawdziwy problem pojawia się jednak w momencie, gdy w trakcie biegu tego podstawowego terminu organom ścigania uda się postawić formalne zarzuty i przekształcić fazę postępowania w etap prowadzony przeciwko konkretnej osobie (ad personam).
W takim scenariuszu wyjściowe okresy ulegają automatycznemu wydłużeniu o kolejne 5 lub 10 lat. .
