Historia podatków w Polsce i na świecie – od starożytności do dzisiaj

Czym jest podatek? Definicja i podstawowe cechy

Podatek to publicznoprawne, przymusowe i bezzwrotne świadczenie pieniężne pobierane przez państwo bez konkretnego, bezpośredniego świadczenia wzajemnego. Zebrane w ten sposób środki są wykorzystywane na potrzeby ustalone przez organ pobierający (budżet państwa lub samorządu). Choć współcześnie uznaje się, że podatki są wyłącznie świadczeniami pieniężnymi, historia zna inne rodzaje obciążeń fiskalnych.

Podatki istniały już 4000 lat przed naszą erą – wywodzą się one bezpośrednio ze świadczeń osobistych i darów przekazywanych na rzecz panującego. Początkowo miały one charakter dobrowolny, następnie zwyczajowy, aż wreszcie stały się usankcjonowanym prawem.

Historia podatków

Na przestrzeni wieków podatki przekształcały się ze świadczeń na rzecz osoby władcy w świadczenia na rzecz państwa, z danin pobieranych w miarę potrzeby na pobierane regularnie, a przede wszystkim – z pobieranych w naturze na podatki pieniężne.

Okres od powstania pierwszych cywilizacji do około V wieku n.e.

W starożytności systemy podatkowe charakteryzowały się selektywnością – obciążeniami fiskalnymi objęte były wyłącznie wybrane grupy ludności. W starożytnym Egipcie daniny miały charakter rzeczowy: rolnicy przekazywali część zbiorów na utrzymanie wojska i administracji, rzemieślnicy oddawali swoje wyroby, a kupcy uiszczali specjalne daniny handlowe. Historyczne przekazy wspominają o ogromnej dotkliwości tych świadczeń. Za panowania XIV dynastii (XVIII/XVII w. p.n.e.) doszło do krwawego buntu, w wyniku którego mieszkańcy jednej z prowincji zabili poborców. Według legendy, brak wysłanników urzędu podatkowego przez kolejne 40 lat zaowocował bezprecedensowym rozkwitem gospodarczym tamtego regionu.

Z kolei w starożytnym Rzymie, obok tradycyjnych łupów wojennych i ofiar w naturze, na szeroką skalę wprowadzono świadczenia pieniężne. O ich powszechności świadczą zapisy biblijne. Słynna fraza Jezusa: „cesarzowi – co cesarskie”, stanowiła uznanie zasadności podatku pogłównego, pobieranego od każdej osoby zobowiązanej. Podobne stanowisko zajął Święty Paweł, który w Liście do Rzymian (Rz 13,6-7) jednoznacznie nakazywał wypełnianie obowiązków podatkowych wobec państwa.

Podatki w średniowieczu (pobór w naturze i pieniądzu)

W epoce średniowiecza dochody władców opierały się na majątkach ziemskich, regaliach (przywilejach monarszych) i cłach. Początkowo dominowały daniny w naturze – np. w XIII-wiecznej Polsce podatek podworny wynosił dwie skórki wiewiórcze rocznie. Dopiero od XII wieku, wraz z upowszechnieniem monety, system zaczął opierać się na gotówce.

Rodzaje dawnych podatków w Polsce:

Szlachta w Polsce, negocjując z królami, wywalczyła liczne przywileje ograniczające fiskalizm (np. przywilej koszycki z 1374 r. obniżający poradlne z 12 do 2 groszy z łanu). Kolejni władcy, jak Kazimierz Jagiellończyk, zobowiązywali się do nienakładania nowych ciężarów bez zgody stanów.

W epoce średniowiecza fundamentem dochodów władców były majątki ziemskie, cła oraz przywileje monarsze. Początkowo dominowały podatki w naturze, często przybierające formę łupieży, takich jak futra i skóry wiewiórcze, lisie czy gronostajowe. Przykładem jest XIII-wieczne podworne, które wynosiło dwie skórki wiewiórcze rocznie. Przełom nastąpił w XII wieku, gdy upowszechnienie monety zaczęło stopniowo wypierać daniny rzeczowe na rzecz płatności gotówkowych.

Podatki od XVIII do XX wieku („Długi wiek”)

Po 1775 roku wprowadzono cło generalne (3,3% wartości towarów). Sejm Czteroletni w 1788 r. uchwalił „dobrowolną ofiarę na naglące potrzeby ojczyzny” oraz opłaty stemplowe. Rok później wprowadzono „ofiarę wieczystą” (dziesiątego grosza) – podatek 10% od dochodów szlachty i 20% od duchowieństwa, którego nie wolno było przerzucać na poddanych. Nadal funkcjonowało podymne (zlikwidowane ok. 1900 r.), kwarta oraz zsypka zbożowa na wyżywienie armii.

System podatkowy w Polsce od 1914 roku do dziś

Odzyskanie niepodległości w 1918 r. wymusiło ujednolicenie systemów z trzech zaborów. Proces ten (lata 1920-1923) zwieńczyła Ordynacja podatkowa. Po II wojnie światowej, w 1945 r., reaktywowano ochronę skarbową, a w 1950 r. powołano Ministerstwo Finansów. Obecnie podstawą prawną jest Ordynacja podatkowa z 29 sierpnia 1997 roku.

Aktualnie w Polsce wyróżniamy 13 głównych rodzajów podatków (podatki bezpośrednie i pośrednie). 

Podatki bezpośrednie

W Polsce obowiązuje dziesięć podatków bezpośrednich:

1. PIT (osoby fizyczne) – stawki 18% (obecnie 12%), 19% lub 32%
2. CIT (osoby prawne) – stawka 19% (lub 9% dla małych podatników)
3. Podatek od spadków i darowizn – zależny od stopnia pokrewieństwa
4. PCC (czynności cywilnoprawne) – od umów sprzedaży, pożyczek (0,5-2%)
5. Podatek rolny – od gruntów (równowartość żyta)
6. Podatek leśny – od lasów (równowartość ceny drewna)
7. Podatek od nieruchomości – stawki ustala rada gminy
8. Podatek od środków transportowych – powyżej 3,5 tony
9. Podatek tonażowy – dla przedsiębiorców żeglugowych
10. Podatek od wydobycia niektórych kopalin (np. od miedzi, srebra, ropy, gazu)

Podatki pośrednie

W Polsce obowiązują trzy podatki pośrednie:

1. VAT (towary i usługi) – stawki 23%, 8%, 5%
2. Akcyza – na alkohol, wyroby tytoniowe, energię
3. Podatek od gier – od hazardu (od 2,5 do 50% lub ryczałt)

Od 2016 r. obowiązuje również podatek od niektórych instytucji finansowych. Uzupełnieniem są opłaty lokalne tj.: targowa, uzdrowiskowa, miejscowa oraz opłata od posiadania psów.