Podatki, rys historyczno-językowy cz. I

620x100 dziecinnie proste

W poniższym artykule chcielibyśmy przedstawić Państwu podatki na przestrzeni wieków. Jak kiedyś (od czasów starożytności) nazywano podatki i za co je płacono.

Podatki, rys historyczno-językowy cz. I

Podatek jest to świadczenie pieniężne pobierane przez państwo, pod przymusem, bez konkretnego, bezpośredniego świadczenia wzajemnego. Zebrane podatki są wykorzystywane na potrzeby ustalone przez organ pobierający. Współcześnie uznaje się, że podatki są świadczeniami pieniężnymi, jednak historia zna inne rodzaje podatków.

Podatki istniały już 4000 lat przed naszą erą - wywodzą się ze świadczeń osobistych i darów na rzecz panującego. Początkowo miały charakter dobrowolny, potem zwyczajowy, aż wreszcie stały się prawem. Podatki przekształcały się ze świadczeń na rzecz panującego -  w świadczenia na rzecz państwa, z pobieranych w miarę potrzeby - na pobierane regularnie, z pobieranych w naturze - na pieniężne.

PODATKI W STAROŻYTNOŚCI
Okres od powstania pierwszych cywilizacji do około V wieku n.e

W starożytności podatkami i daninami były obciążone tylko niektóre grupy ludności.

W starożytnym Egipcie w ramach podatków, rolnicy oddawali na potrzeby wojska i administracji część zbiorów, rzemieślnicy - część swych wyrobów, a kupcy składali daniny. Podatki były na tyle dotkliwe, że do naszych czasów przetrwała opowieść o buncie, który miał miejsce za panowania XIV dynastii, czyli w XVIII lub XVII wieku p.n.e. Opowieść ta mówi, o tym, że w jednej z prowincji, ludność w odruchu samoobrony zabiła wszystkich poborców podatkowych. Na skutek tego przez 40 lat, nie zjawił się tam żaden wysłannik urzędu podatkowego, co ponoć zaowocowało rozkwitem całej prowincji.

W starożytnym Rzymie obok łupów wojennych i danin (ofiar składanych w naturze), wprowadzono świadczenia pieniężne, o których wspomina nawet Biblia. Słowami „cesarzowi - co cesarskie” Jezus uznał zasadność podatku pogłównego - podatku pobieranego od każdej zobowiązanej do tego osoby. Św. Paweł w liście do Rzymian (Rz 13,6-7 ) również nakazuje płacić podatki.

W średniowieczu większość dochodów władcy pochodziła z majątków ziemskich, przywilejów monarszych i ceł.

Początkowo podatki pobierane były w naturze, w formie łupieży np. skór i futer wiewiórczych, lisich, gronostajowych. I tak podworne w XIII w. wynosiło dwie skórki wiewiórcze rocznie. Od XII w. zaczęła wchodzić w życie moneta i ona z czasem zastąpiła podatek w naturze.

W średniowieczu możemy wyróżnić takie podatki, jak:

  • poradlne (powołowe) - płacone początkowo od ilości radeł lub wołów, a później od ilości łanów, przy czym danina ta miała charakter podatku stałego oraz nadzwyczajnego, a więc nakładanego w sytuacjach nadzwyczajnych, np. zawarcia związku małżeńskiego władcy lub jego dzieci, czy też konieczności wykupu jego samego lub jego dzieci, bądź któregoś z dostojników z niewoli. Poradlne nadzwyczajne nazywane było też pomocowym i z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że przybierało formę:

a) narzazy tj. daniny z wieprzów i owiec,

b) daniny opolnej, tj. z krów i wołów, c) sepa, tj. daniny zbożowej.

  • podworne - podatek pobierany od domów.

W Polsce za czasów pierwszej Rzeczpospolitej, szlachta w zamian za ustępstwa na rzecz królów, wywalczyła sobie (w drodze negocjacji) ograniczenia w nakładaniu na nią podatków.

W 1291 r - w przywileju nadanym w Lutomyślu, Wacław II zobowiązał się do nienakładania nowych podatków na mieszkańców Małopolski, rycerzy oraz duchowieństwo.

W przywileju koszyckim w zamian za uznanie praw Jadwigi do tronu polskiego, król Ludwik Węgierski ograniczył poradlne z 12 do 2 groszy z łanu chłopskiego; zwolnił też z obowiązku wykonywania na rzecz państwa mostów, dróg i wałów, a także obiecał nie nakładać nowych podatków.

PODATKI WE WCZESNEJ NOWOŻYTNOŚCI
Okres od XV do XVIII wieku naszej ery 

W 1447 r.- podpisano przywilej cerkwicki, w którym Kazimierz Jagiellończyk zobowiązał się do nienakładania podatków.

W 1454 - po raz kolejny król zobowiązał się do nienakładania podatków w drodze ustanowienia przywileju nieszawskiego.

Od XVI wieku w Polsce płacono pogłówne, czyli podatek od osoby. Płaciła go ludność żydowska w zamian za opiekę króla; w latach 1500-1520 jako podatek nadzwyczajny płaciła go szlachta i duchowieństwo, w związku z zagrożeniem tatarskim i krzyżackim.

W XVII wieku pogłówne płacono dobrowolnie, a od 1717 r. było stałym podatkiem na utrzymanie wojska.

Lata od 1505 do 1613 były nazywane złotym wiekiem dla polskiej skarbowości - w okresie tym obok podwornego i poradlnego obowiązywały również takie podatki, jak:

  • czopowe (szpuntowe) - jest to odpowiednik dzisiejszego podatku akcyzowego. Był on pobierany od wyrobu, importu oraz wyszynku (sprzedaży na miejscu) napojów alkoholowych; piwa, wina, gorzałki, oraz miodu. Wysokość czopowego wynosiła ⅛ wywarzonej brzeczki - dla browarów oraz 1/18 zysków - dla szynkarzy. Brzeczka, to półprodukt stosowany do wyrobu np. piwa, wytwarzany ze słodu jęczmiennego, chmielu i innych dodatków.
  • podymne - podatek płacony od każdego domu. Wysokość podymnego zależała od wielkości domu oraz miasta. Po roku 1775 podymne płacono również od każdego komina.
  • kwarta - podatek w wysokości ¼ (a od 1567 - ⅕) dóbr królewskich płaconych na utrzymanie wojsk zaciężnych, kwarcianych. Podatek ten płacił król,
  • podatek  łanowy -  płacony przez kmieci, zagrodników, drobną szlachtę, mieszczan-rolników, (tzw. łanowe miejskie) od łanu, włóki (zgrzebia, śladu); podatek ten płacili również komornicy, młynarze, rybacy, smolarze i drobni rzemieślnicy wiejscy,
  • szos - podatek od oszacowanej wartości nieruchomości, którego wysokość ustalana była na dłuższy okres dla każdego z miast; podatek ten płacili właściciele domów w miastach, a także kupcy, drobni przemysłowcy i rzemieślnicy miejscy,
  • pogłówne żydowskie -  pobierane od ilości głów, a później w formie zryczałtowanej, opłacane przez ludność żydowską.
  • czwarty grosz celny - danina, która pobierana była w latach poborowych (uchwalanych przez Sejm), w formie dodatku do cła królewskiego, wynoszącego 3 grosze,
  • podatek wodny -  płacony przez kupców spławiających zboże i towary leśne do Gdańska i Elbląga. Z podatku wodnego zwolniona była szlachta handlująca własnym zbożem i drewnem). Podatek wodny był również nazywany podatkiem nogatowym, ponieważ był pobierany u rzeki Nogat.
  • hiberna - podatek płacony na utrzymanie wojska w okresie zimowym. Początkowo płacony w naturze; użyczanie kwater, leż zimowych, potem wypłacono jako dodatek do żołdu żołnierzom.

Dochodami skarbu nadwornego (królewskiego) – obok dochodów z dóbr ziemskich królewskich (tzw. królewszczyzn), żup solnych, olborów (dochodów z kopalń srebra w Olkuszu), mennic, ceł, myt koronnych – były również podatki królewskie, do których zaliczano: podwodne (wprowadzone w 1564 r. w miejsce obowiązku dostarczania podwód), stacyjne (pobierane od klasztorów i miast) oraz koronacyjne (obciążało miasta królewskie i przeznaczone było na koszty uroczystości koronacyjnych).

Literatura 

  1. Jacek Kulicki “Administracja danin publicznych (skarbowa) w różnych ustrojach gospodarczych”.
  2. Historia administracji skarbowej w Polsce - praca wydana przez Ministerstwo Finansów.
  3. A. Jezierski, C. Leszczyńska “Historia gospodarcza Polski”.

W artykule; we wstępie oraz w śródtytule "Podatki w średniowieczu" wykorzystano również materiały udostępnione na stronie www.nbportal.pl, która to część materiału pochodzi z Portalu Edukacji Ekonomicznej NBPortal.pl

Pomoc techniczna

  • 534 30 50 40
  • pn - pt: 9:00 - 16:00

Krajowa Informacja Podatkowa

  • (22) 330 0 330
  • pn - pt: 7:00 - 18:00